Nghe thấy giọng nói, Andrei không cần ngẩng đầu cũng biết, đây nhất định là người bạn thân Anatol của mình.

“Cái này cho cậu xem trước, tớ đang tìm ‘Khoa học và Chân lý’.” Andrei trực tiếp ném tờ “Thời báo Mặt trời” trong tay cho Anatol.

Anatol cầm tờ “Thời báo Mặt trời” lên xem. Andrei cũng nhanh chóng tìm thấy tờ “Khoa học và Chân lý” và đọc một cách nghiêm túc.

“Thì ra là vậy! Đúng rồi, thực ra mình đáng lẽ phải biết từ sớm, tháng trước chúng ta vừa học về vấn đề điện trở và tỏa nhiệt rồi. Hơn nữa, chẳng phải đã có đèn sợi đốt bạch kim rồi sao? Mình đáng lẽ phải nghĩ đến đèn sợi đốt từ sớm rồi!” Andrei phấn khích đến nỗi tờ báo trên tay cũng run rẩy.

“Ừm, tối qua là như vậy à, à, có hoạt động khuyến mãi, ôi chao, dạo này mình đã chi tiêu hơi quá rồi…” Anatol cầm tờ “Thời báo Mặt trời” cũng bắt đầu chìm vào suy nghĩ.

Hai người cứ thế đứng bên đường đọc báo, đến nỗi xe ngựa công cộng đã đến mà họ vẫn không kịp nhận ra.

Cuối cùng vẫn là Vaja nhắc nhở họ: “Cậu chủ, cậu chủ, xe ngựa đến rồi!”

“A!” Andrei tỉnh táo lại, không nhanh lên xe ngựa có lẽ sẽ bị muộn. Anh ta kéo một cái Anatol vẫn đang tính toán trong túi mình còn bao nhiêu tiền, chạy về phía xe ngựa.

Trong lớp học ngày hôm đó, Andrei đã tìm hiểu thêm nhiều điều liên quan đến đèn điện, và anh ta còn nhận được một tin tức: Sắp tới, thư viện sẽ có đèn điện vào buổi tối.

Nghe nói đây là một phúc lợi mà Viện trưởng Bonaparte đã đề xuất với Chấp chính Bonaparte, đặc biệt dành cho các trường học ở Pháp. Hiện tại, phúc lợi này chỉ giới hạn ở Paris, nhưng không lâu sau sẽ được mở rộng ra toàn quốc. Phúc lợi này là: Nhà nước sẽ cung cấp miễn phí cho mỗi trường học có quy mô học sinh trên một trăm người hai bóng đèn chiếu sáng, và miễn phí sáu giờ sử dụng điện chiếu sáng mỗi ngày. Nếu trường học tự mua và lắp đặt đèn điện, thì tiền điện trong một phạm vi nhất định còn có thể được giảm giá 50%.

Khi trở về chỗ ở, gặp vài người bạn “Hội Cứu quốc” mới quen ở quán cà phê gần trường, anh ta liền kể tin tức này cho họ.

“Tôi cũng nghe nói rồi, Andrei. Thôi, sau này có lẽ chúng ta không thể ra quán cà phê này sau giờ học để vừa uống cà phê vừa ôn bài nữa rồi. Vì chúng ta đều phải đi giành chỗ ở thư viện.”

Người nói là Levin, học hóa học, bài vở của anh ta không bận rộn như Andrei, nhưng cũng không phải loại người học nghệ thuật có thể sánh bằng. Giành chỗ ở thư viện, cũng là môn học bắt buộc của họ.

“Đúng vậy,” Andrei thở dài, “Nhưng giáo viên của chúng tôi nói, ông ấy đã nộp đơn xin lắp một cái trong phòng thí nghiệm của chúng tôi, có lẽ lúc đó, tôi sẽ không cần phải đến thư viện nữa.”

“Gì? À, cậu nói giáo viên của chúng ta có lắp một cái trong phòng thí nghiệm không? Tôi đọc báo thấy nói, đèn điện loại thấp nhất thực ra rất rẻ. Mặc dù thời gian sử dụng chỉ bằng khoảng một nửa so với hàng cao cấp.”

“Than ôi, có thể thấy được, nước Nga của chúng ta lại bị thế giới văn minh bỏ lại một bước.” Ivan, người học văn học, cũng xen vào, “Bị bỏ xa về khoa học kỹ thuật thì cũng đành, có những người yêu học hỏi như các bạn, chúng ta vẫn còn nhìn thấy một chút hy vọng. Nhưng, về thể chế, chúng ta thực sự bị Pháp bỏ xa quá rồi. Các bạn xem, người Pháp không ngu hơn người Nga, phải không?”

Andrei và Levin gật đầu, hiện tại Pháp rõ ràng đang dẫn đầu Nga về khoa học, hơn nữa, nói thật trong mắt người Tây Âu, người Nga chỉ được coi là một nửa văn minh, hầu hết người châu Âu đều cho rằng người Nga khá ngốc nghếch. Mặc dù người Nga rất căm ghét quan điểm phân biệt chủng tộc này, nhưng để họ quay lại nói rằng người Pháp, người Anh so với người Nga thì ngu hơn, điều này họ cũng không thể nói ra được.

“Mọi người đều là con người, Nga có người thông minh, Pháp cũng có; Nga có kẻ ngốc, Pháp cũng không ít. Mấu chốt là người Pháp được giáo dục nhiều hơn.” Andrei nói.

“Nói đúng đấy, Andrei. Người Nga không ngu hơn người Pháp, nhưng dân số Nga thực sự ít hơn Pháp quá nhiều. À, đừng vội phản bác, ý tôi là số lượng người thực sự. Andrei, những nông nô không có tự do, không được giáo dục, liệu có thực sự được tính vào không? Trong số họ, khả năng xuất hiện các nhà khoa học, nhà văn, nghệ sĩ có thể so sánh với người Pháp tự do, dù là người Pháp thuộc tầng lớp thấp nhất không? Nếu tính số lượng người có cơ hội thăng tiến, có cơ hội thể hiện tài năng của mình, thì dân số Nga thực tế nhỏ hơn rất nhiều so với các nước châu Âu như Pháp, Anh.” Ivan giải thích.

“Cậu nói đúng.” Levin đồng tình, “Các bạn xem Pháp, họ thậm chí còn trang bị đèn điện cho mỗi trường học! Và tôi nghe nói, đây chỉ là kế hoạch ban đầu, sau này họ sẽ tiếp tục đầu tư vào giáo dục. Khi những đứa trẻ Pháp được giáo dục phổ cập trưởng thành, Pháp sẽ phát triển đến mức độ nào.

Nếu tầng lớp thấp nhất của Nga cũng có cơ hội được học giáo dục bắt buộc như trẻ em Pháp, trẻ em Phổ, thì chúng ta nhất định có thể vĩ đại trở lại, thậm chí thực sự có thể tái hiện lại sự huy hoàng của Đông La Mã. Nhưng bây giờ, chúng ta lại coi quá nhiều người là súc vật. Điều này chỉ khiến chúng ta ngày càng xa rời trình độ của châu Âu.

Các bạn có biết không, chú tôi, cũng từng du học ở châu Âu. Hồi đó tôi hỏi chú ấy, khoảng cách giữa chúng ta và châu Âu là bao nhiêu. Chú ấy suy nghĩ một lát, rồi nói với tôi: “Có lẽ khoảng cách giữa chúng ta và người Thổ Nhĩ Kỳ là tương đương.” Lúc đó tôi còn nghĩ chú ấy có phải đã quá phóng đại rồi không, nhưng giờ xem ra, hoặc là chú ấy nói dối vì lòng tự trọng; hoặc, trong thời gian này, châu Âu do Pháp đại diện đang tăng tốc tiến lên, chúng ta lại bị bỏ xa hơn nữa. Hiện tại, khoảng cách giữa chúng ta và họ, không còn là khoảng cách giữa chúng ta và người Thổ Nhĩ Kỳ nữa, thậm chí còn gần bằng khoảng cách giữa chúng ta và người Tatar. Cứ tiếp tục như vậy, chúng ta sẽ bị loại khỏi hàng ngũ văn minh.

Chúng ta phải thay đổi, chúng ta không thể nhìn nước Nga vĩ đại rơi vào bóng tối, vì vậy, Nga phải có cải cách, phải có cách mạng!”

“Cách mạng?” Andrei giật mình, anh ta quả thật không hài lòng với hiện trạng của Nga, nhưng anh ta hy vọng có thể thay đổi tất cả thông qua những cải cách ôn hòa, hoặc những cải cách không quá ôn hòa, giống như Peter Đại đế, nhưng cách mạng…

“Đúng vậy, cách mạng!” Nói đến từ “cách mạng”, mặt Ivan đỏ bừng, như thể vừa uống rượu ngon.

“Rất nhiều kẻ đang dùng đủ mọi cách để bôi nhọ cách mạng, phỉ báng cách mạng, nói cách mạng là cuộc vui của lũ côn đồ, bạo lực vô cớ, phản bội Chúa. Nhưng tôi muốn nói, tất cả đều là bịa đặt! Nói về côn đồ, những kẻ đã hạ thấp những người vốn sinh ra tự do thành súc vật, chẳng phải là côn đồ sao? Bạo lực vô cớ? Chẳng lẽ sự phản kháng của nô lệ không phải sau những thanh kiếm và roi da của chủ nô sao? Nếu sự phản kháng của nô lệ được gọi là bạo lực vô cớ, vậy thì bạo lực của chủ nô có phải là cần thiết không? Còn về Chúa, khi Chúa tạo ra tổ tiên của chúng ta, chẳng lẽ Ngài đã dạy họ rằng con cháu của các con đừng đối xử bình đẳng với nhau, đừng yêu thương nhau, mà hãy bóc lột và đàn áp lẫn nhau sao? Rốt cuộc ai đã phản bội Chúa!

Andrei, Levin, các cậu hãy nghĩ lại xem, những điều các cậu đã học được, liệu có thực sự được áp dụng khi trở về Nga không? Các cậu xem những người học kỹ thuật, có bao nhiêu người thực sự trở về Nga? Tại sao? Có phải họ không yêu nước không? Không, chỉ là vì trong thời đại này, những gì họ học được, ở Nga không có đất dụng võ!

Vậy còn nước Pháp thì sao, lẽ nào nước Pháp vốn dĩ là nơi để tất cả những người có học thức đều có đất dụng võ sao? Không, không phải! Ít nhất, trước cách mạng thì không phải! Pháp có được ngày hôm nay, chính là vì trong cuộc cách mạng, họ đã dùng sấm sét và lửa, quét sạch mọi cặn bã cản trở sự tiến bộ của Pháp, Pháp mới có được sự thịnh vượng ngày nay.

Nhân dân Nga, những đau khổ mà họ phải chịu đựng, còn vượt xa nhân dân Pháp. Một phần mười những đau khổ mà nhân dân chúng ta phải chịu đựng, nếu đặt lên người Pháp, cũng đủ để khiến họ phát động một trăm cuộc khởi nghĩa rồi. Nước Nga chúng ta có một thói quen không tốt, đó là luôn thích ca ngợi đau khổ, luôn thích ca ngợi sự chịu đựng đau khổ. Nhưng chịu đựng đau khổ, chẳng phải chính là dung túng cái ác sao?

Andrei, Levin, tôi dám khẳng định, nếu một ngày nào đó, nước Nga có thể vươn lên đỉnh cao thế giới, thì đó nhất định là sau một cuộc cách mạng giống như Cách mạng Pháp, dùng sấm sét và lửa, quét sạch tất cả những kẻ cặn bã. Tôi tin rằng, đây là con đường tất yếu để nước Nga vươn tới vĩ đại.”

“Cậu nói đúng, Ivan.” Andrei cũng phấn khích, “Khi mới đến Pháp, tôi chỉ nghĩ đến việc học tốt khoa học, học tốt kỹ thuật, sau đó về nước hoặc mở một nhà máy, hoặc đi dạy học ở trường đại học, truyền thụ tất cả kiến thức đã học cho người khác, như vậy dần dần nâng cao niềm tin của người Nga vào khoa học.

Nhưng, cậu nói đúng, chúng ta không có thời gian để làm như vậy một cách từ từ. Khoảng cách giữa chúng ta và Pháp không phải đang thu hẹp, mà là đang mở rộng, và đang tăng tốc mở rộng. Theo cách tôi đã nghĩ trước đây, Nga cũng có thể tiến lên từ từ, có lẽ sau một thế hệ, chúng ta cũng có thể đạt đến trình độ của Pháp ngày nay. Nhưng đến lúc đó, người Pháp e rằng đã chạy xa hơn rồi. Chúng ta đang cưỡi ốc sên để đuổi theo xe ngựa. Ừm, nói đi, tôi cần làm gì cho nước Nga, cho cách mạng?”

“Andrei, bạn của tôi, anh em của tôi. Bây giờ thời cơ cách mạng vẫn chưa chín muồi hoàn toàn, nên cậu tạm thời chỉ cần tiếp tục học tốt. Sau này nếu trở về Nga, có thể truyền bá khoa học và dân chủ, có thể thức tỉnh thêm nhiều người hơn, những người sẵn sàng cách mạng.

Andrei, tôi đã nghiên cứu Cách mạng Pháp. Cách mạng Pháp cũng không phải tự nhiên mà có. Nhân dân Pháp cũng từng rất chịu đựng đau khổ, giống như nhân dân chúng ta. Nhưng Pháp trước tiên đã xuất hiện Voltaire, Rousseau, Montesquieu, xuất hiện thời kỳ Khai sáng. Sau đó, nhiều người Pháp hơn đã thức tỉnh, rồi mới có Cách mạng Pháp. Mới có nước Pháp ngày hôm nay.

Còn chúng ta thì sao? Chúng ta bây giờ ngay cả việc khai sáng cũng chưa hoàn thành tốt. Chưa trải qua gieo hạt, làm sao có thể gặt hái? Chúng ta hiện tại vẫn cần làm việc gieo hạt. Đương nhiên, mùa xuân và mùa hè ở Nga đều rất ngắn ngủi, hành động của chúng ta phải nhanh hơn so với người Pháp ngày xưa.

Tôi tin rằng, chúng ta bây giờ làm tốt những gì người Pháp đã làm ngày hôm qua, thì ngày hôm nay của người Pháp, nhất định có thể trở thành ngày mai của chúng ta.”